O Atlasie
• Project description in English
• Założenia i cel
• Autorzy
 
I. Z historii form i metod prezentacji
• Wprowadzenie
• Izolinie
• Kartogram
• Metoda kropkowa
• Grafika statystyczna
• Współczesność
• Literatura
 
II. Od danych do mapy
• Cel mapy i dane
• Sposób odniesienia danych
• Charakter danych
• Sposób ujęcia danych
• Literatura
 
III. Metody krok po kroku
• Metoda kartodiagramu + · Założenia ogólne
· Kształt diagramów a rozpiętość zbioru danych
· Kartodiagram sumaryczny strukturalny
· Inne kartodiagramy
· Kartodiagram liniowy
· Kartodiagram porządkowy
· Literatura

• Metoda kartogramu + · Założenia ogólne
· Kartogram prosty
· Kartogram ciągły
· Kartogram diagramiczny
· Kartogram złożony (krzyżowy)
· Literatura

• Metoda izolinii + · Założenia ogólne
· Izarytmy rzeczywiste
· Izarytmy teoretyczne (izoplety)
· Izolinie ruchu i odległości
· Literatura

• Metoda kropkowa + · Założenia ogólne
· Dobór danych, waga kropki
· Literatura

• Metoda sygnatur ilościowych + · Założenia ogólne
· Literatura
I. Z historii kartograficznych form i metod prezentacji   |  Jacek Pasławski

Współczesność

Druga połowa XX wieku to czas zwiększonego zainteresowania mapami nie tylko ogólnogeograficznymi, ale i tymi, które z czasem zwykło się nazywać mapami tematycznymi. Autorzy reprezentujący różne dyscypliny, nierzadko dość odległe od geografii, zaczęli wykorzystywać mapy, przystosowując ich treść do swoich potrzeb. Nie poszerzono wprawdzie z sposób znaczący kanonu znanych form prezentacji, ale z pewnością lepiej poznano właściwości mapy i prawidłowości graficznego przekazu informacji. W tym zakresie należy wymienić Semiologie graphique J. Bertina (1967), którego zmienne graficzne i reguły funkcjonowania grafiki należą już do podstaw naszej dyscypliny. J. Bertin jest też autorem rodzaju kartogramu zwanego kartogramem Bertina (W. Nerlo, J. Pasławski 1984). Metoda ta opracowana w czasach przedkomputerowych jest poprawna metodycznie, ale nie zyskała większej popularności. Natomiast niezbyt poprawny okazał się pomysł pseudokartogramu siatkowego M. Bürgenera (L. Ratajski 1989), co wykazali oponenci metody. Mimo to był kilkakrotnie stosowany przez naszych geografów — m.in. w Narodowym Atlasie Polski.

Z polskich kartografów z pewnością najbardziej płodnym pod względem opracowania nowych form graficznych był F. Uhorczak (1902–1981), uczeń E. Romera, który miał wiele ciekawych pomysłów realizowanych w Zakładzie Kartografii UMCS, ale niestety niewiele publikował. Ze zrealizowanych innowacji należy wymienić metodę koncentracji i typogram oraz sposób prezentacji osadnictwa na mapach przeglądowych.

Metoda koncentracji to sposób wyznaczania klas kartogramu uwzględniający nie tylko kartowaną wartość (np. gęstość zaludnienia), ale również i wartości bezwzględne (np. liczbę ludności). W wersji „koncentracji stref zwartych” uwzględnia się również graniczenie pól podstawowych. Biorąc pod uwagę, że pierwszą mapę koncentracji F. Uhorczak (1971) opublikował w 1948 roku, był on zapewne pierwszym kartografem, który przy wyznaczaniu klas kartogramu uwzględnił graniczenie pól (ryc. 1.11).


Ryc. 1.11 | Mapy koncentracji opracowane przez F. Uhorczaka. Wyznaczając klasy uwzględnia się gęstość ludności według powiatów, ich liczbę ludności oraz graniczenie powiatów (F. Uhorczak 1971)

Metoda typogramu, dość często stosowana przez autora i  jego uczniów zdobyła pewną popularność wśród geografów. Po wielu próbach (J. Ostrowski, F. Uhorczak 1972) udało się uzyskać formę graficzną dość sugestywnie pokazującą nie tylko zmienność prezentowanych cech, ale też ich wzajemne relacje, co pozwala — zdaniem autora — na wyznaczanie typów np. rolnictwa. Podobne właściwości ma ostatnio lansowany w publikacjach Unii Europejskiej czworo- oraz sześcioboczny wykres biegunowy. F.  Uhorczak i jego uczniowie prowadzili badania nad poprawnością metody izopletowej. Jednym z  istotnych wniosków jest zalecenie rysowania izoplet jako linii łamanych, co odróżnia je od pozostałych rodzajów izolinii oraz operowanie polami o jednakowej wielkości i kształcie.

Kartografia jako dyscyplina instytucjonalna kształtuje się dopiero w okresie międzywojennym — do tego czasu była raczej utożsamiana z umiejętnością opracowania i stosowania odwzorowań kartograficznych oraz redagowania map ogólnogeograficznych. Pierwsze uczelniane katedry kartografii powstają w Związku Radzieckim w latach trzydziestych ubiegłego wieku (Moskwa, Leningrad) a na uniwersytetach w Polsce, Europie Zachodniej i w Stanach Zjednoczonych — w latach pięćdziesiątych i sześćdziesiątych (Warszawa — 1950, Wrocław — 1953). W tym samym czasie powstają towarzystwa kartograficzne, pojawia się kilka czasopism specjalistycznych, m.in. od 1951 roku „Kartographische Nachrichten”, a od 1969 roku ukazuje się reaktywowany w Warszawie „Polski Przegląd Kartograficzny”, w latach 1923–1934 wydawany przez E. Romera we Lwowie. Głównym problemem badawczym była wówczas mapa ogólnogeograficzna, a jej problematyka nie nasuwała pytań o kartograficzne metody prezentacji, gdyż interesowano się głównie zagadnieniami redakcyjnymi m.in. generalizacją. Mapy nazywane dziś tematycznymi znajdowały się wyraźnie na marginesie zainteresowań kartografów. Nawet sam termin nie był zbyt popularny, pisano o mapach „specjalnych”, „problemowych” lub „zagadnieniowych”.

Dość szybkie przesunięcie punktu ciężkości badań kartograficznych z map ogólnogeograficznych na mapy tematyczne, które nastąpiło w latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych, miało wiele przyczyn, które nie doczekały się dotąd szerszej analizy. Niewątpliwie istotnym czynnikiem był lawinowy wzrost informacji przestrzennej, m.in. danych satelitarnych. Rezultatem prac nad efektywnym wykorzystaniem szybko rosnącej ilości danych są systemy informacji geograficznej. Możliwości opracowania map o bardzo zróżnicowanej tematyce oraz zwiększające się zapotrzebowanie na informację przestrzenną musiało skłonić kartografów do pytań o istotę dyscypliny i jej podstawy teoretyczne. Jednym z nich jest problematyka kartograficznych metod i form prezentacji.

Kartograficzne formy prezentacji tworzą mapę. Są to odpowiednio rozmieszczone znaki graficzne, ich rozmieszczeniu i formie przypisujemy określone znaczenie, dzięki czemu mapę określamy nie tylko jako środek przekazu informacji, ale również model. Ważne jest więc poznanie właściwości form i metod ich opracowania. Znamienne, że dotychczas nie opracowano ogólnie akceptowanej klasyfikacji lub typologii metod, a niektórzy autorzy podręczników wręcz jej unikają. Stosowana klasyfikacja jest już wyraźnie anachroniczna — powstała w latach trzydziestych ubiegłego wieku, kiedy nie operowano jeszcze ani pojęciem zmiennych graficznych ani skal pomiarowych (J. Pasławski 1993).

J. Korycka–Skorupa (2002) proponuje, aby analizując kartograficzne metody prezentacji rozróżniać między formą prezentacji i metodą, czyli czynnością, która doprowadza do danej formy. Nie ulega wątpliwości, że izolinie lub kartogram dazymetryczny (forma) uzyskujemy w różny sposób, czyli różnymi metodami: interpolacji — w przypadku izolinii lub przypisując wartości polom — w przypadku kartogramu dazymetrycznego. Analiza właściwości form i metod stała się koniecznością. Systemy informacji geograficznej, umożliwiające już „automatyczne” wykonywanie map osobom bez żadnego przygotowania kartograficznego, okazały się narzędziem bardzo niedoskonałym, gdyż ich twórcy nie respektują nawet elementarnych zasad kartograficznych (A. Bayer, J. Korycka-Skorupa 2008; M. Dmochowski, J. Pasławski 2000). Konieczne są dalsze prace w tym zakresie, a Atlas metod kartograficznych ma służyć inspiracji i wymianie myśli w celu doskonalenia i rozwijania zarówno form jak i metod prezentacji.

« Idź do poprzedniej strony Idź do następnej strony »

 

 


idź do początku strony »
 
  © Katedra Kartografii · Wydział Geografii i Studiów Regionalnych · Uniwersytet Warszawski · 2010-2012